Негізгі бет > Бала денсаулығы

 

1 жасқа дейінгі баланың психомоторлық дамуы: ата-ананың назарына арналған толық нұсқаулық


Баланың өмірінің бірінші жылы – оның физикалық, психикалық және моторлық дамуындағы ең қарқынды әрі маңызды кезең . Дәл осы уақытта ми қыртысының қалыптасуы, қозғалыс дағдыларының дамуы және айналадағы әлеммен алғашқы әрекеттесу негіздері қаланады . Көптеген ата-аналар үшін баласының дамуы дұрыс жүріп жатқандығы туралы сұрақтар туындайды: «Балам басын уақытында ұстай ма?», «Неліктен көршінің баласы отыр, ал менікі әлі отырмайды?», «Қай кезде дәрігерге жүгіну керек?» .

Бұл мақалада 1 жасқа дейінгі баланың психомоторлық даму кезеңдерін, ата-ананың назарына ілігуі тиіс маңызды сәттерді және қашан алаңдау қажет екендігін толық қарастырамыз.

1. Психомоторлық даму дегеніміз не?

Психомоторлық даму – бұл баланың психикалық процестері мен қозғалыс белсенділігінің өзара байланысты дамуы. Ол келесі компоненттерді қамтиды :

  • Ірі моторика – дене қозғалыстары (бас ұстау, аударылу, отыру, тұру, жүру)

  • Ұсақ моторика – қол мен саусақ қимылдары, заттарды ұстау

  • Психикалық даму – танымдық процестер (зейін, қабылдау, есте сақтау)

  • Тіл дамуы – дыбыстар, буындар, алғашқы сөздер

  • Әлеуметтік-эмоционалдық даму – ересектермен қарым-қатынас, эмоциялар

Баланың бір жасқа дейінгі дамуы когнитивтік дамудың негізгі кезеңі болып табылады. Бұл кезде адам тұлғасы мен физикалық және психикалық денсаулықтың негіздері қалыптасады .

2. 1 жасқа дейінгі баланың айлық даму кезеңдері

Әрбір бала өз қарқынымен дамиды, бірақ жалпы қабылданған даму нормалары бар. Төменде 1 жасқа дейінгі баланың негізгі даму көрсеткіштері келтірілген.

1-2 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Ішімен жатқанда басын қысқа уақытқа көтереді. Қолдары мен аяқтарын сермеп, рефлекторлы қозғалыстар жасайды.

  • Көру және есту: Қозғалатын заттарды көзімен бақылайды, дыбысқа басын бұрады.

  • Эмоциялар: Анасының дауысына жауап ретінде күлімсірей бастайды («әлеуметтік күлімсіреу»).

3 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Ішімен жатқанда басын сенімдірек көтеріп, білекке сүйенеді. Қолдарын ашады, жұдырығын түю жиілігі азаяды.

  • Қол моторикасы: Қолына тиген сылдырмақты ұстап, шайқай алады.

  • Дыбыстар: «Гулить» бастайды – дауысты дыбыстарға ұқсас дыбыстар шығарады.

4-5 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Арқасынан бүйіріне, бүйірінен арқасына аударыла бастайды . Тірекпен отыра алады.

  • Қол моторикасы: Заттарды саналы түрде ұстап, ауызға салады.

  • Әлеуметтік даму: Таныс және бейтаныс адамдарды ажырата бастайды.

6 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Өздігінен отыра бастайды (кейбір балалар 7-8 айда отырады, бұл да қалыпты жағдай). Төрт тағандап еңбектеуге талпынады.

  • Қол моторикасы: Заттарды бір қолынан екінші қолына ауыстыра алады .

  • Тіл дамуы: Буындарды қайталайды («ба-ба-ба», «ма-ма-ма»).

7-8 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Белсенді еңбектейді. Тірекке сүйеніп тұруға тырысады.

  • Когнитивтік даму: «Себеп-салдар» байланысын түсіне бастайды (ойыншықты түсірсе, анасы көтереді).

  • Түсіну: Өз атына жауап береді, «жоқ» деген сөзді түсінеді.

9-10 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Тірекпен тұрып, қадам жасайды. Кейбір балалар алғашқы қадамдарын жасай бастайды.

  • Ұсақ моторика: Саусақтарымен ұсақ заттарды ұстауға тырысады (шымшу қозғалысы).

  • Тіл дамуы: «Ана», «папа» сияқты алғашқы сөздерді айтады, еліктеу әрекеттерін жасайды.

11-12 ай:

  • Қозғалыс дағдылары: Өздігінен жүре бастайды (кейбір балалар 13-14 айда жүреді).

  • Қол моторикасы: Қасықты ұстап, тамақтануға тырысады.

  • Тіл және әлеуметтік даму: Бірнеше сөздерді айтады, қарапайым нұсқауларды орындайды, қоштасқанда қолын бұлғайды.

3. Ата-ананың назарына ілігуі тиіс маңызды белгілер

Педиатрлар баланың дамуын бақылап отыруды ұсынады. Дені сау баланы ай сайын педиатрға көрсетіп тұрған дұрыс, себебі дәрігер сәбидің физикалық жағдайын (салмақ қосуы, бойының өсуі, бас және кеуде шеңберінің ұлғаюы) ғана емес, психомоторлық дамуын да бағалайды .

Келесі белгілер байқалса, дәрігерге жүгіну қажет:

1. 2 айлық кезеңде:

  • Бала дыбыстарға ешқандай реакция бермесе (шошынбаса, тоңа қалмаса)

  • Анасының бетіне қарамаса, күлімсіремесе

  • Ішімен жатқанда басын көтеруге тырыспаса

2. 4 айлық кезеңде:

  • Бас ұстауы әлсіз болса, басы шайқалып тұрса

  • Қозғалатын заттарды көзімен бақыламаса

  • Қолдарын біріктіріп, ойнамаса

3. 6 айлық кезеңде:

  • Аударылуға тырыспаса

  • Заттарды ұстауға талпынбаса

  • Дыбыстар шығармаса (гулемесе)

4. 9 айлық кезеңде:

  • Еңбектемесе, тірекпен отыра алмаса

  • Екі қолын бірге қолданбаса

  • Таныс адамдарды бөгде адамдардан ажыратпаса

5. 12 айлық кезеңде:

  • Тірекпен тұра алмаса

  • Бірде-бір сөз айтпаса

  • Қарапайым нұсқауларды түсінбесе

4. Психомоторлық дамуды ынталандыру әдістері

Ата-ана баласының дамуына белсенді түрде ықпал ете алады. Мұнда бірнеше тиімді әдістер ұсынылады:

1. Массаж және гимнастика:

  • Күнделікті жеңіл массаж бұлшық еттердің тонусын жақсартады.

  • Пассивті гимнастика (аяқ-қолды бүгу, жазу) қозғалыс дағдыларын дамытады.

2. Етпетінен жатқызу:

  • Күніне бірнеше рет баланы етпетінен жатқызыңыз. Бұл оның мойын, арқа және иық бұлшық еттерін нығайтады.

3. Ұсақ моториканы дамыту:
Қолдың ұсақ моторикасының дамуы ми қыртысының белгіленген аймақтары арқылы бала тілінің қалыптасуына, зейіні мен ақыл-ой белсенділігіне, интеллектуалдық және шығармашылық іс-әрекетін белсендіруіне оң әсерін тигізеді .

  • Түрлі текстуралы ойыншықтар ұсыныңыз.

  • Саусақ ойындарын ойнаңыз. Мысалы :

Отбасым
Мынау саусақ – ата,
Мынау саусақ – әже,
Мынау саусақ – әке,
Мынау саусақ – апа,
Мынау саусақ – мен,
Мынау менің – отбасым!

Жұмыс жасайық!
Қане, саусақтар, жұмысқа,
Көрсет өзінді тұрмыста.
Бас бармақ жусын ыдысты,
Балаң үйрек, су әкел,
Ортаң терек тамақ пісірсін,
Шылдыр шүмек үй жинап,
Шынашақ, сен де отырма,
Кіріс сен де жұмысқа!

4. Тіл дамуын ынталандыру:

  • Баламен үнемі сөйлесіңіз, күнделікті әрекеттеріңізді түсіндіріп отырыңыз.

  • Баланың шығарған дыбыстарын қайталап, диалог құрыңыз.

  • Ән айтыңыз, тақпақтар оқыңыз .

  • Есту зейінін дамыту үшін табиғат дыбыстарын, үй жануарларының дауыстарын тыңдатыңыз: «Тыңдап көрші, қалайша ит үреді, қалайша жел еседі» .

5. Ойыншықтар:

  • Жас ерекшелігіне сай ойыншықтар таңдаңыз.

  • Айна алдында ойнау баланың өзін тануына көмектеседі.

  • Түрлі түсті, дыбысты, пішінді ойыншықтар сенсорлық дамуды жақсартады.

5. Ата-аналар жиі жіберетін қателіктер

1. Дамуды салыстыру:
Көптеген ата-аналар баласын көршінің немесе туыстың баласымен салыстырады . Әр баланың даму қарқыны әртүрлі екенін есте сақтаңыз. Бір бала 7 айда отырса, екіншісі 8 айда отыруы мүмкін – бұл да қалыпты жағдай .

2. Асығыс қорытынды жасау:
Егер бала бір дағдыны меңгеруде аздап кешіксе, бұл әрқашан проблема емес. Дегенмен, егер кешігу айқын байқалса немесе бірнеше салада қатар байқалса, маманға көрінген дұрыс .

3. Дәрігерге жоспарлы қаралудан бас тарту:
Кейбір ата-аналар баласын тек ауырғанда ғана дәрігерге апарады. Алайда профилактикалық тексерулер баланың дамуын бағалау және ықтимал проблемаларды ерте анықтау үшін өте маңызды .

4. Тым қорғаншылық:
Балаға бәрін дайын күйінде беру, оның өз бетінше әрекет етуіне мүмкіндік бермеу оның дамуын тежейді. Балаға өз бетінше әрекет етуге мүмкіндік беріңіз.

6. Дамуды бағалау: нормадан ауытқу құқығы

Баланың дамуындағы «нормалар» мен «нормадан тыс жағдайларды» интернеттегі кестелермен қаруланған ана емес, маман анықтауы тиіс . Педиатр баланы туғаннан бақылап, оның жеке даму траекториясын ескере отырып, баға беруі керек .

Сондай-ақ, баланың дамуына тұқым қуалаушылық факторлар да әсер ететінін есте сақтаңыз. Мысалы, егер ата-анасының бойы ұзын болса, баланың да бойы құрдастарынан ұзын болуы заңды құбылыс .

Ата-аналарға арналған маңызды кеңестер:

  1. Баланы бақылаңыз – оның әрекеттеріне, реакцияларына назар аударыңыз.

  2. Мамандармен тұрақты байланыста болыңыз – ай сайын педиатрға көрініп тұрыңыз .

  3. Өз интуицияңызға сеніңіз – егер бірдеңе сізді мазаласа, дәрігерге қаралыңыз.

  4. Баламен көп сөйлесіңіз – бұл оның тілі мен интеллектісінің дамуына тікелей әсер етеді.

  5. Ойын арқылы дамытыңыз – бала үшін ойын – әлемді танудың негізгі жолы.

Қорытынды

1 жасқа дейінгі кезең – бала өміріндегі ең маңызды әрі қарқынды даму кезеңі. Дәл осы уақытта болашақтағы денсаулықтың, интеллект пен жеке тұлғаның негізі қаланады . Ата-ананың басты міндеті – баланың дамуын мұқият бақылап, қажетті жағдайларда уақтылы көмекке жүгіну .

Әрбір баланың даму қарқыны әртүрлі болатынын есте сақтаңыз. Маңыздысы – оның өз траекториясы бойынша алға жылжуы. Егер балаңыздың дамуы сізді алаңдатса, дәрігерге жүгініңіз. Уақытылы анықталған проблема – оңай шешілетін проблема.

Сүйіспеншілік, қамқорлық және дұрыс күтім – сіздің балаңыздың сау әрі бақытты өсуінің кепілі.

Мына ұқсас жазбалар топтамасын ұсынамыз:

Пікір қалдыру

Тек мақалаға байланысты пікіріңізді жазыңыз сұрағыңыз болса мына сілтемені басыңыз!