1-2 жас: алғашқы сөздер мен қимылдарды ынталандыру – ата-аналарға арналған толық нұсқаулық

Бала өмірінің екінші жылы – оның дамуындағы ең қарқынды әрі ғажайып кезеңдердің бірі. Дәл осы уақытта сәби тік жүруді меңгеріп, айналасындағы әлемді белсенді түрде зерттей бастайды және ең бастысы – алғашқы мағыналы сөздерін айтады. Бұл кезеңді психологтар «сензитивті кезең» деп атайды, яғни тілді қабылдауға және үйренуге барынша сезімтал уақыт . Ата-ана ретінде сіздің басты міндетіңіз – балаңызға осы күрделі әрі қызықты жолда қолдау көрсету, оның табиғи қызығушылығын ынталандыру және қауіпсіз даму ортасын қалыптастыру.

1. 1-2 жастағы баланың даму ерекшеліктері

Бұл жастағы бала дамуының өзіндік заңдылықтары мен ерекшеліктері бар.

1.1. Физикалық даму көрсеткіштері:

• 2-3 жаста баланың салмағы орташа есеппен 12,0-12,7 кг, бойының ұзындығы 85,0-86,0 см жетеді .

• 20 сүт тісі пайда болады .

• Сергектік уақытының ұзақтығы біртіндеп артады: бірінші жартыжылдықта 3 сағаттан 4 сағатқа дейін, екінші жартыжылдықта 4 сағаттан 5,5 сағатқа дейін .

• Тәуліктік ұйқы мөлшері 14 сағаттан 12,5 сағатқа дейін қысқарады .

1.2. Психомоторлық дамудың негізгі бағыттары:

• Ірі моторика: жүру, жүгіру, еңбектеу, кедергілерден өту

• Ұсақ моторика: заттарды ұстау, саусақ қимылдары, пирамида құрастыру

• Сөйлеу дамуы: пассивті сөздік қордан активті сөздік қорға көшу

• Танымдық даму: заттардың қасиеттерін зерттеу, себеп-салдар байланысын түсіну

• Әлеуметтік-эмоционалдық даму: ересектермен және басқа балалармен әрекеттесу

2. 1-2 жастағы баланың қозғалыс дағдыларын дамыту

Баланың қозғалыс белсенділігі оның физикалық қана емес, интеллектуалдық дамуына да тікелей әсер етеді. Қимыл арқылы бала айналасындағы әлемді таниды, кеңістікті игеруді үйренеді.

2.1. 1 жастан 1 жас 6 айға дейінгі кезеңдегі қимыл дағдылары:

Бұл жастағы балаларда негізгі қимыл түрлерін дамыту және үйлестіру біліктер мен дағдылар ойындар барысында қалыптасады .

Негізгі жаттығулар мен ойындар:

1. Жүруге үйрету:

   • Тура жолдың бойымен жүру

   • Ересектің көмегімен және көмегінсіз гимнастикалық тақтай бойымен жүру

   • Биік емес заттарға шығу және одан түсуге жаттықтыру

   • Еденде жатқан түрлі заттардан (лента, арқан, таяқ) аттап өту

2. Еңбектеу және өрмелеу:

   • Төрттағандап орындықтың, доғаның, арқанның астынан еңбектеп өту

   • Биік емес заттардан еңбектеп өту

   • Параллель жатқан арқандардың арасымен еңбектеу

   • Құрсаудың ішіне еңбектеп кіру

   • Биіктігі шамамен 1 м болатын шағын сатымен жоғары-төмен өрмелеу

3. Доппен ойнау:

   • Екі қолмен және бір қолмен лақтыру

   • Әртүрлі өлшемдегі доптар мен шарларды жинау, себетке салу

   • Шарларды домалату

   • Допты екі қолмен алға қарай лақтыру

   • Допты алға қарай домалату (отырып, тұрып)

   • Төменге, алысқа лақтыру

2.2. 1 жас 6 айдан 2 жасқа дейінгі кезеңдегі қимыл дағдылары:

Бұл кезеңде негізгі қимылдар біртіндеп күрделенеді .

Негізгі жетістіктер:

• Бала тосқауылдың астымен еңбектейді

• Еңіс жерге көтеріліп, сырғып түседі

• Диван, креслоларға шығып аунайды, еденге сырғып түсуді біледі

• Өздігінен тұрады

• Отырып, тұрады, еңкейеді

• Бір қолымен сүйеніп жүреді

• Өз бетімен біреудің көмегінсіз бірнеше қадам немесе үш-бес метрге дейін жүреді

Жалпы дамытушы жаттығулар:

• Бұл жастағы жаттығулар еліктеушілік сипатта болады

• Тәрбиеші (ата-ана) жаттығуларды түсіндіріп, көрсетеді және баламен бірге орындайды

• Белсенді балаларды мадақтап, ептілік танытпайтын балаларды оң эмоциялармен ынталандыру қажет

2.3. Қимыл-қозғалыс ойындарының түрлері:

Қимыл-қозғалыс ойындары баланың физикалық дамуымен қатар, оның әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға да ықпал етеді.

1-ші сәбилер тобына арналған ойындар:

«Қуыршақтарға қонаққа» ойыны:
Кілемнің үстіндегі кішкентай орындықтарда қуыршақтар отырады (ойнаушылар санына қарай 8-10). Тәрбиеші балаларды ойынға шақырып, қазір олардың қуыршақтарға қонаққа баратынын айтады. Балалар тәрбиешімен бірге көрсетілген бағытта қуыршақтарға келіп, олармен амандасады. Қуыршақтармен азғана билеп, секіріп ойнағаннан кейін балалар олардың орындарына отырғызады да үйлеріне оралады .

«Қоңырау қайдан естіледі?» ойыны:
Балалар қабырғаға беттерін беріп тұрады. Ата-ана бөлменің басқа бір шетіне тығылып тұрып, қоңырау соғады. Балаларға: «Тыңдаңдар, қоңырау қайдан соғылып тұр, қоңырауды табыңдар», — дейді. Балалар қоңырауды тапқан кезде, оларды мақтау керек .

«Жолмен» (жалғыз аяқ жолмен) ойыны:
Аралығы 20-30 см екі қатар сызық сызылады. Балаларға сызықтан шықпастан, осы жол бойымен жүруді ұсыну керек. Балалар бірінің артынан бірі бір бағытпен жүреді де сол тәртіппен қайтады. Балалардың бір-бірімен соқтығыспауы үшін ойынға бір мезгілде 5-6 адам қатыстырылады .

«Кішкене өзен арқылы» ойыны:
Екі сызық сызып (үй ішінде жіпті пайдалануға болады), оны «өзен» деп атайды. Үстіне тақтайдан көпір салып (ұзындығы 2-3 м, ені 25-30 см), балаларға көпір арқылы жүруді үйрету керек. Балалардың бір-біріне соқтығыспай, тек тақтайдың үстімен ғана жүруін қадағалап, суға құлап кетпеуі үшін жай жүру керектігін ескерту қажет .

«Поезд» ойыны:
Ата-ана «паровоз» болады, ал балалар – «вагондар». Балалар бірінің соңынан бірі алдында тұрғанның киімін ұстап колоннаға тұрады. «Кеттік», — дегенде балалардың бәрі «шу-шу» деп, оның артынан жүре бастайды. Поезды бір бағытта, одан кейін екінші бағытта жүргізеді, одан кейін жүруді баяулатады, ақырында тоқтайды. Біраз уақыттан кейін тағы да гудок беріліп, поезд қайтадан жолға шығады .

«Жел көбік» ойыны:
Балалар бір-бірінің қолынан ұстап, жақын дөңгелене тұрады. Ата-анамен бірге өлең айтады:

Көпіре гөр көбік-шар,
Көпіре гөр кеңіп шар.
Осы күйі қал тұрып,
Кете көрме жарылып.

Өлеңді айтып бара жатып балалар дөңгелек шеңберді кеңейте түседі. «Жел көбік жарылды» деген кезде барлық балалар қолдарын төмен түсіріп, бір дауыспен «Тарс етті», — дейді де тізерлеп отыра кетеді. Одан кейін жаңа көбік үрлеуді ұсынады .

«Жалаушаны әкел» (таяқ арқылы аттап өту) ойыны:
4-6 баланы жинап алып, оларға жалаушаны көрсетіп, онымен ойнауды ұсынады. Кезекпен кімнің жалаушаға баратынын айтып, балалардың әрқайсысының кедергіден дұрыс аттап өтуін бақылайды. Орындықтан жалаушаны алғаннан кейін бала сол жолмен кері қайтады. Барлық балалар жалаушамен оралған соң, жалаушаларды көтеріп, маршпен жүріп өтуді ұсынады .

3. 1-2 жастағы баланың сөйлеу дамуы: алғашқы сөздерге жол

Бұл кезең – тіл дамуы өте қарқынды өтетін, тілді үйренуге ерекше сезімталдық байқалатын «сензитивті» кезең .

3.1. 1 жастан 1,5 жасқа дейінгі сөйлеу дамуы:

• Алғашқы жартыжылдықта баланың айналасындағы адамдардың сөзін түсінуі қарқынды дамиды

• Белсенді сөздік қор баяу дамиды

• Балалар жеңілдетілген сөздерді қолданады

• Бір жарым жаста белсенді сөздік қоры 30-40 сөзге жетеді

3.2. 1,5 жастан 2 жасқа дейінгі сөйлеу дамуы:

• Тілді түсіну әртүрлі заттардың аталуын және олармен әрекет жасауды білдіретін сөздерді дұрыс қолдану арқылы дамиды

• Балалар дыбыстық құрылымы күрделі сөздерді пайдалана бастайды

• Белсенді сөздік қор 200-300 сөзге дейін артады

• Бала тілінде зат есімдердің септік және көптік жалғаулары, етістіктің бұйрық райы мен өткен шақ, келер шақ түрлері пайда болады

• Кейбір дауыссыз дыбыстарды дұрыс айта бастайды

3.3. 1 жастағы баланың сөйлеу дағдысының дамуы :

Сөзді түсіну:

1. Үлкендердің өтініші бойынша ойыншықтармен таныс әрекеттер жасайды

2. Ересек адамның «ананы көрсетші» деген өтінішінен кейін өзіне таныс ойыншықтың біреуін көрсетеді

3. Жақындарының сұрауы бойынша төртбұрышты кірпіштен, доптан ажыратып, таба алады

4. «Қой», «бер», «апар», «жап», «аш» деген өтініштерді орындайды

5. «Болады, болмайды» деген сөздерге бағынады

6. Өз жақындарының, үлкендердің атын біледі. Аты аталған танысына бірден қарай кетеді

7. Киімдерінің, үй заттарының қалай аталатынын біледі

8. Өзі немесе біреу кетіп бара жатса, ересектердің «сау бол» деген сөзіне жауап ретінде қол бұлғайды

Үлкендер өтініп, сұраса:

• «ладушки» ойнайды

• қолын бұлғап, бірдеңенің ұшып бара жатқанын көрсетеді

• үйде біреу отырса немесе ұйықтап жатса, солардың не істеп жатқанын көрсетеді

• «ку-ку» ойнау кезінде тығылу керектігін біледі

• мұрнын беторамалмен сүртеді

• бетін «сүлгімен» сүртеді

4. Тіл дамуын ынталандыру әдістері

Баланың тілін дамыту – күнделікті жүйелі жұмысты қажет ететін процесс.

4.1. Сөйлеуге еліктеуді дамыту:

• Дыбыстарға еліктеуді дамыту (дыбыстарды қайталау)

• Сөйлеуге деген назар мен қызығушылықты арттыру

• Баланы алғашқы сөздердің пайда болуына дайындау

• Ойын, эмоция және дыбыстарға еліктеу арқылы бала біртіндеп «ба-ба», «му-му» деген дыбыстардан мағыналы сөздерге өтеді

4.2. Тіл дамыту ойындары:

• «Кім қалай дабыстайды?» – үй жануарларының дыбыстарына еліктеу

• «Кім шақырды, тап!» – дауысынан ажырату

• «Шарды үрле» – дем алу жаттығулары

• Пейзаж, натюрморт, портрет суреттерін қарастыру

• Үлкендердің көмегімен «Төлдерін тап және ата» дидактикалық ойыны

4.3. Кітаптар мен суреттер:

• Балаларға арналған дүкен, ойыншық, отбасы, бақша жемістері, орман, үй және дала жануарлары, олардың төлдері, үй құстары, гүлдер, жәндіктер туралы кітапшаларды қарастыру

• Суреттерді көрсетіп, заттардың атын атау

• Сурет бойынша қарапайым сұрақтар қою

4.4. Өлеңдер мен тақпақтар жаттау:

• «Алақай», «Бесік жыры», «Әлди-әлди», «Түлкі», «Шырша», «Қыс», «Қоян», «Қонжық», «Доп», «Жаңбыр» өлеңдерін жатқа айтуға үйрету

4.5. Ертегілер тыңдау:

• «Бауырсақ», «Шұбар тауық», «Шалқан», «Түлкі мен тауық», «Үш аю» атты ертегілерді тыңдап, сахналауға баулу

4.6. Күнделікті әрекеттерде тілді қолдану:

• Тамақтану, киіну, жуыну кезінде әрекеттерді түсіндіріп отыру

• Қысқа тақпақтарды күнделікті режимде қолдану

• Серуенде – тірі және өлі табиғат құбылыстарын бақылауда әдеби шығармаларды пайдалану

5. Ұсақ моториканы дамытудың маңызы

Қолдың ұсақ моторикасының дамуы ми қыртысының белгіленген аймақтары арқылы бала тілінің қалыптасуына, зейіні мен ақыл-ой белсенділігіне, интеллектуалдық және шығармашылық іс-әрекетін белсендіруіне оң әсерін тигізеді.

5.1. 1-2 жастағы балалардың қол моторикасы:

• Пирамиданың өзегіне 3-4 сақина тізіп, қайта бұза алады

• Заттардың қақпағын ашып-жабады

• Төртбұрыштарды бір-біріне қояды

• Бір ойыншықпен әртүрлі іс-әрекеттер жасайды: қуыршақты тамақтандырып, бетін сүртеді, шашын тарайды

5.2. Ұсақ моториканы дамытуға арналған ойындар:

• М. Монтессоридің ұсақ қол қимылдарына арналған материалдарымен жұмыс

• Жеке бас гигиенасына қажетті заттарды қолдануға үйрету (сулық, сүлгі, сабын, тарақ)

• Заттардың көлемі мен түсіне қарай ажырату: «қызыл кесе», «ақ табақ», «сары кесе»

• «Бәтеңкенің бауын байлаймыз», «Гүлдерді түстеріне қарай таңдап, панноға түймелеу» ойындары

6. Танымдық дамуды ынталандыру

Баланың ойлау қабілеті, зейіні мен есте сақтау қабілеті де осы жаста қарқынды дамиды.

6.1. Заттардың қасиеттерін бағдарлау:

• Түрлі пішіндер мен пирамидаларды құрастыру

• Саңырауқұлақ, дөңгелек, үшбұрыш, шаршы, тіктөртбұрыш жапсырмаларын қолдану

• Қораптағы тиісті саңлауларға заттарды орналастыру

6.2. Қоршаған ортаны тану:

• Көкөністер, жемістер, үй және жабайы жануарлар мен құстар туралы түсінік қалыптастыру

• Ауа-райы, көңіл-күй туралы түсінік беру

• Дидактикалық ойындар: «Жұбын тап», «Қай ағаштың жемісі», «Түстерді таңдап ал», «Ұқсас ыдысты, киімді, ойыншықты тап», «Ауа-райына, мезгілге қарай қуыршақты киіндір»

6.3. Құрастыру:

• Үлкендердің көмегімен және өздігінен түрлі пішіндегі шығыршықтардан мұнара құрастыру

• Ұсақ және ірі материалдардан көпір, жиһаз, қақпалар мен жолдарды құрастыру

7. Шығармашылық қабілеттерін дамыту

Бұл жастағы балалардың шығармашылық белсенділігін ынталандыру маңызды.

7.1. Сурет салу:

• Қарындашпен: ұзын жолдар, түрлі-түсті жіптер, табақтағы құрт, вазадағы шиелер

• Саусақпен: құмның бетіне доптар мен адамның бейнесін салу, қағазға жүзім бұтағын, үлкен қарбыз бен мандариндерді салу

• Бояумен және қылқаламмен: егістіктегі бақбақтар, пияз, әдемі орамал, сүйікті табақ, күртедегі түймелер, машинаның дөңгелектері, түрлі-түсті моншақтар мен шарлар

7.2. Мүсіндеу:

• Азық-түлік тағамдарын мүсіндеу: жаңғақтар, құрт, таба нан, ойықтар, бауырсақтар, сәбіз, тоқаштар, жидектер, доптар

• Ертегі кейіпкерлері: бауырсақ, аққала

• Қуыршаққа арналған әшекейлер: білезік, жүзік, қол сағаты

• Жиһаздар: орындық, үстел, диван

8. Мәдени-гигиеналық дағдыларды қалыптастыру

1-2 жаста баланың өзіне-өзі қызмет көрсету дағдылары қалыптаса бастайды.

• «Қуыршақты жуындырайық» ойыны – жеке гигиеналық заттармен таныстыру және оларды қолдануға үйрету

• «Қуыршақты ұйықтатайық» ойыны – төсек-орын және киімдерді қолдану дағдыларын дамытады

• Жуыну, киіну, шешіну, түбекке сұрануды үйрету

• Қажет болған кезде қол орамалды қолдануға жаттықтыру

• Өз заттарының, орамалының сақталу орнын, киімдерін жинастыратын шкафын білуге үйрету

9. Қауіпсіздік ережелеріне үйрету

Бұл жастағы балалардың танымдық белсенділігі жоғары, сондықтан қауіпсіздік ережелерін ерте жастан үйрету маңызды.

• Ұсақ заттарды аузына салмау

• Өткір заттарды қолына ұстамау

• Сатыдан аттап өтпеу

• Электр құралдарын, ажыратқыштарды, розеткаларды ұстамау

10. Ата-аналарға арналған кеңестер

10.1. Есте сақтау керек:

• Егер балаға әлі 2 жас толмаған болса және ол сөйлей алмайтын болса, алаңдамаңыз! Сөйлеу бірден пайда болмайды — ең алдымен бала тыңдауды, дыбыстарды қайталауды және қоршаған ортадағы дыбыстарға еліктеуді үйренеді .

• Балаңызды басқа балалармен салыстырмаңыз – әр баланың даму қарқыны әртүрлі.

• Бірге ойнаңыз, бірге күліңіз – ата-ананың қатысуы кез келген ойынды құндырақ етеді.

10.2. Күнделікті режимді сақтау:

• Сергектік пен ұйқының алмасуы баланың дұрыс дамуына ықпал етеді.

• Тамақтану, серуендеу, ойын уақыттарын тұрақтандыру.

10.3. Оң эмоциялар:

• Баланың жетістіктерін мадақтап отырыңыз.

• Егер бір нәрсе сәтсіз болса, ұрыспаңыз, қайтадан көрсетіп, бірге орындаңыз.

• Эмоционалды жылулық пен қауіпсіздік сезімі – баланың толыққанды дамуының негізі.

Қорытынды

1-2 жас – бала өміріндегі ғажайып әрі жауапты кезең. Дәл осы уақытта баланың болашақтағы тілінің, ойлау қабілетінің, қозғалыс бел

Поделиться в WhatsApp